Kapadokya’nın manzarası, tamamlanmış bir doğa harikası değil. Kayaların şekillenmesinde etkili olan su, rüzgar ve aşınma süreçleri hala devam ediyor. Vadiler genişlerken, kayaların yüzeyleri değişiyor; bazı peri bacaları biçim alırken bazıları dayanımını kaybedip çökmekte. UNESCO, bölgeye dair değerlendirmesinde bu oluşumların meydana gelmesini sağlayan aşınma süreçlerinin devam ettiğini ifade ediyor.
Nevşehir’in Göreme beldesinde 29 Ekim tarihinde gerçekleşen kaya düşmesi ise iki kişinin yaşamını yitirmesine ve bir kişinin yaralanmasına sebep oldu. Göreme Açık Hava Müzesi girişindeki bir peri bacasından kopan taş parçaları çevrede bulunanların üzerine düştü. Olay yerine sağlık, güvenlik ve arama kurtarma ekipleri gönderildi.
Nevşehir Valisi Hüseyin Kök, olay yerindeki ilk açıklamasında saat 15.15 civarında aşırı yağış nedeniyle toprak kayması yaşandığını ve bunun sonucunda kaya düşmesinin meydana geldiğini aktardı. Kök, iki kişinin cenazesine ulaşıldığını, yaralının hastaneye sevk edildiğini ve arama kurtarma çalışmalarının devam ettiğini belirtti.
Peri bacalarını şekillendiren doğanın yıkıcı gücü
Peri bacalarının nasıl oluştuğunu anlamak için öncelikle onları oluşturan kayacı incelemek gerekiyor. Kapadokya’daki oluşumların büyük bir kısmı, volkanik patlamalarla ortaya çıkan malzemenin taşlaşmasıyla meydana gelen tüflerden oluşmaktadır. Zaman içinde bu kayaçlar suyun ve diğer doğal etkilerin tesiriyle aşınarak değişiyor.
TÜBİTAK Bilim ve Teknik dergisinde yayımlanan Prof. Dr. Raif Kandemir’e ait açıklamaya göre kayaç türü, katman dayanıklılığı, çatlak yönleri, eğim durumu ve yüzey suları bu şekillenmede belirleyici rol oynuyor. Yağmur suyu çatlaklardan ilerleyerek kayacın fiziksel ve kimyasal ayrışmasını hızlandırabiliyor; bu ayrışmanın sonucunda ise kayanın yüzeyi değişim geçiriyor.
Şapkalı peri bacalarında üstteki katman daha dayanıklı iken altındaki katman daha kolay aşındırılır; bu da yapının korunmasını sağlar. Ancak bu koruma kalıcı değildir; gövde inceldikçe yapının dengesi bozulabilir.
Bugünkü olay için yetkililerin ilk değerlendirmesi aşırı yağışlarla bağlantılı toprak kayması yönünde olmakla birlikte peri bacalarının genel aşınma mekanizması yalnızca bu kopmanın nedenlerini tam olarak açıklamamaktadır. Kayacın durumu ve çatlakların özellikleri gibi detaylar teknik incelemelerle değerlendirilecektir.
Yanardağların bıraktığı miras: Su ile şekillenen coğrafya
Günümüzde Kapadokya’yı tanımlayan vadilerin, kaya sütunlarının ve peri bacalarının temelinde bölgenin volkanik geçmişi yatmaktadır.
Volkanik patlamalar sonucu çevreye yayılan kül, volkanik cam ve taş parçaları zamanla sıkışarak taşlaştı; tüf adı verilen kayaçlar böylece oluştu. Ardından su ve rüzgar farklı sertlikteki katmanları farklı hızlarda aşındırdı; geriye sütunları andıran çeşitli kaya biçimleri kaldı.
Burada iki farklı zamanı birbirinden ayırmak önemlidir: Volkanik kayaçların oluştuğu dönem ile bu kayaçların bugünkü peri bacası formlarını almak üzere aşındığı süreç birbirinden farklıdır. Kapadokya’nın manzarası eski volkanik katmanların uzun süre işlenmesiyle ortaya çıkmıştır.
Kültür ve Turizm Bakanlığı da bölgenin ayırt edici özelliğini Erciyes ve Hasan Dağı tüflerinin su ile rüzgar etkisiyle oluşturduğu şekillerle açıklamaktadır.
Kaya içindeki yaşam alanları: Kiliseler, manastırlar, yerleşimler
Kapadokya’nın tarihi sadece jeolojik olaylardan ibaret değildir. İnsanlar bu kayaları oyarak evler, ibadet alanları ve ortak yaşam mekanları haline getirerek doğal oluşumlarla insan eliyle açılan alanları aynı manzaranın parçaları durumuna getirmiştir.
Göreme Açık Hava Müzesi de bu ilişkinin en açık örneklerinden biridir. Nevşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü verilerine göre bölgede 4. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar yoğun bir manastır hayatı bulunmaktaydı; kaya bloklarının içinde kiliseler, şapeller, yemekhaneler gibi yapılar mevcuttur.
Tokalı, Elmalı, Karanlık ve Çarıklı kiliseleri gibi yapılar hem kaya mimarisi hem de duvar resimleri açısından dikkat çekmektedir; bu resimler arasında doğrudan kaya yüzeyine yapılan boyamalar ile sıva üzerine uygulanan farklı tekniklerin örnekleri bulunmaktadır.
Göreme’deki çökme ilk değil: 2025’te de benzer bir olay yaşanmıştı
Bölgedeki bir başka çökme olayı ise 20 Eylül 2025 tarihinde gerçekleştive burada da bir peri bacasının bir kısmı çökmüştü; Gaferli Mahallesi’nde meydana gelen olayda kaya parçaları çevreye saçılsa da can veya mal kaybı yaşanmamıştı. Jandarma ekipleri olayı takip ederek çevreyi güvenlik şeridiyle kapatmıştı.
Kapadokya Alan Başkanı Cem Aslanbay o dönemde yaptığı açıklamada eski kaya mekanlarına yönelik sıcaklık farkları ile donma–çözünme etkileşimlerine dikkat çekmişti.
Düşen blokların temizliği sırasında çevredeki yapıların zarar görmemesine özen gösterilmişti; iş makinelerinin yaratacağı titreşimlerin diğer peri bacalarına zarar verme riski nedeniyle kırıcı makineler kullanılması önerilmemişti ki bu değerlendirmeler 2025’teki kopma ile ilgiliydi.
Dünya mirasının hassas dengesi
Bölge 1985 yılında “Göreme Milli Parkı ve Kapadokya Kayalık Alanları” adıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne dahil edilmiştir. Bu alan hem doğal güzellikleri hem de insanlık tarihine dair izleri barındırarak karma miras niteliği taşımaktadır.
Bölge her yıl büyük sayıda ziyaretçi ağırlıyor; Kültür ve Turizm Bakanlığı verilerine göre Nevşehir Valiliği’nin açıkladığına göre 2025 yılında buradaki müze ve ören yerlerine toplamda 4 milyon 523 bin 275 ziyaret gerçekleştirilmiştir; Göreme Açık Hava Müzesi ise 1 milyon 186 bin 332 ziyaretçi ile en çok ilgi gören merkez olmuştur.
UNESCO’nun raporunda belirtilene göre doğal aşınmanın yanı sıra yoğun turizm faaliyetleri ile yapılaşmanın da kaya yerleşimleri üzerinde oluşturduğu risklere vurgu yapılmaktadır. Peri bacalarını oluşturan süreç yeni doğal şekillerin ortaya çıkmasını sürdürebilirken geçmişte var olan tarihi kiliseler, duvar resimleri gibi insan yapımı öğelerin yeniden üretilmesi mümkün değildir.
Söz konusu elim kazada hayatını kaybedenlerin yakınlarına başsağlığı diliyoruz; böyle coşkulu bir günde hüzün içerisindeyiz…
Geçmiş olsun Türkiye…
